Kip Selahaddin Efendi

Av. Vacit Kip | 6 Aralık 2025 | Kafkasyalı Alimler Sempozyumu | Kafkas Vakfı | İstanbul

Bir Gönül ve İlim Adamı Selahaddin Kip

Kıymetli Misafirler, Değerli Hazirun,

Bugün burada, birbirinden değerli Kafkas kökenli din alimlerini anmak üzere toplanmış bulunuyoruz. Öncelikle bu kıymetli programı organize eden değerli organizasyon komitesine ve Kafkas Vakfı’na teşekkürü bir borç biliyorum.  Böyle güzel bir organizasyonda bana da kıymetli amcam Selahaddin Kip Hocaefendi’yi anlatmak üzere fırsat verildiği için ayrıca teşekkür ediyorum.

Bu sunum; merhumun hayatı, şahsiyeti, eserleri ve sosyal yönü olmak üzere dört ana eksende kurgulanmıştır.

1. İki Devir Arasında Bir Köprü

Selahaddin Kip Hocaefendi’yi daha güzel anlatabilecek, daha kapsamlı tanıtabilecek büyüklerim karşımda otururken haddim olmayarak dilim döndüğünce anlatmaya çalışsam da kelimelerimin kifayetsiz kalacağını biliyorum. Kıymetli amcam Selahaddin Kip Hocaefendi, sadece bir din âlimi değil, aynı zamanda bir kültür taşıyıcısı, klasik ile modern dünya arasında köprü kurabilmiş müstesna bir şahsiyettir.

Onu tanımlarken “Son Temsilci” ifadesini kullanmak yanlış olmaz. O, klasik usulde din eğitimi almış Kafkas ulemasının Uzunyayla’daki son halkasıydı. Ancak onu sadece geçmişe ait bir değer olarak görmek eksik kalır; zira o, 83 yıllık ömrüne sığdırdığı çalışmalarıyla bugüne ve yarına da söz söyleyebilmiş bir vizyona sahipti.

2. HAYATI VE İLMİ YOLCULUĞU

Selahaddin Kip Hocaefendi, 1930 yılında Kayseri ili Pınarbaşı ilçesinin Dikilitaş köyünde dünyaya geldi. İlim yolculuğu, henüz 6 yaşındayken büyük alim babası Abdülgani Efendiden aldığı Arapça, akaid, fıkıh ve tefsir dersleriyle başladı. Babasından ders aldığı Cumhuriyetin ilk yıllarında medreselerin kapanması ve Arap harflerinin yasaklanması sebebiyle köy evlerine dahi baskınlar yapılmakta, Arap harflerinin bulunduğu kitaplara el konulmaktaydı. O dönemde derslere açıktan devam edebilme imkanı olmadığından bir müddet samanlıkta gizlice devam etmişlerdi. İlim konusunda şevki ve gayreti hayatının her anında olduğu gibi ilk yıllarında da en üst seviyedeydi.

Hayatının dönüm noktalarından biri, 1948 yılında babasının hacda vefat etmesidir. Selahaddin Kip Hocaefendi Arapça şiir olarak kaleme aldığı kendi hayat hikayesinin ilk bölümünde tercüme olarak şunları ifade etmektedir;

“Kardeşim, işte sana alçaklık ve kirlilik bulutlarının müşahhas olduğu bir diyar ve devirde hülasa olarak hayatımın seyri ve hikayesi;

Ceddim Merhum Sa’id efendi bana Selahaddin adını verdi ki, bununla benden dinin selahiyle ilgili hizmet tefe’ül etmiş ve beklemiştir.

Allah’ın selamı hidayet yolunda olanlar üzerine olsun, onlar fırsatı en iyi şekilde değerlendirmeden, içindeki cevherlerini derlemeden zayi eder mi?

Derse babamla başladım hırsla on iki sene devam ettik.

Din dersinin emniyetle üzerinde durulması için köy köy hicret ettik.

Zira din haini casuslar evlerin içine kadar sızmıştı ki, Müslümana evinin köşesi emniyetli sığınak olarak kifayetli değildi.

Babam vefat edince ümidim kırılmış, istikbalim sarsılmış, ağzım kuruduğu için yutkunamaz bir halde sabahlamıştım.

O acı haberi ansızın aldığımız akşam baygınlık geçirdik, ancak en güzel gömlek olan sabır gömleğini giydik.

Bir adamın önünden bir şey dürülüp kaldırılınca, Allah onun önüne çok şeyler seriveriyor, müteşebbisler, dalgıçlar niçin ümitsizliğe kapılsın?

Allah’a hamdolsun acı günlerimden hocam Tayyib vesilesiyle kurtarıldım.

Dayım H. Nuri Efendi de oğlu, dostum Kemal’i eş etti, mütevellim oldu.”

Selahaddin Kip Hocaefendi, Kayseri’deki bilinen ismiyle Çerkes Hoca babasının kaybının ardından ilim tahsilini yarım bırakmamış, Oflu Tayyip Dingiloğlu Hoca’dan feraiz (İslam miras hukuku) dersleri alarak bu alanda uzmanlaşmıştır. Feraiz konusunda uzun dönem bilirkişilik de yapmıştır.

Meslek hayatına 1951 yılında Uzunyayla Yukarı Borandere köyünde imamlıkla başlamıştır. Buradaki vazifesi esnasında kendi kendine hafızlığını tamamlamış, cemaatiyle güzel bir bağ kurmuştur. Yazdığı şiirde buradaki cemaatini betimlerken “İlk aldığım vazife, kenetlenmiş duvar gibi bir cemaate imam olmak oldu” şeklinde övgüyle bahsetmektedir.

Askerlik vazifesini yerine getirmek üzere Yukarı Borandere köyündeki imamlık vazifesinden ayrılmak zorunda kalmış, askerlik görevini ifa ettikten sonra ise Kaynar bucağında görev yapmaya başlamıştır. Kaynar’da görev yaparken Ginaz Bedriye Hanım ile evlenmiş ve bu evliliklerinden bir kızları dünyaya gelmiştir. Bu programa kızının oğlu olan torunu Muhammed Emin de iştirak etmiş olup, kendisine selamlarımı sunuyorum.

Selahaddin Kip Hocaefendi Kaynar’daki görevi sırasında imamlık vazifesinin yanında hem talebe yetiştirmiş hem de vaizlik sınavlarına hazırlanmıştır. Sınavı başarıyla tamamladıktan sonra 1961 yılında Pınarbaşı vaizi olarak görevlendirilen Selahaddin Kip Hocaefendi, 1966 yılında Çerkes Müftü Şenıbe Ali Efendi’nin vefatıyla boşalan müftülük makamına geleneksel bir teamülün etkisiyle ve Tok Hacı Ömer Bey’in teşvikiyle Pınarbaşı Müftüsü olarak atanmıştır. Tam 14 yıl süren bu görevi sırasında müftülük binası ve İmam-Hatip Okulu’nun inşasına öncülük etmek gibi kalıcı hizmetlere imza atmıştır.

Daha sonra emekli olmuş ve emekli olduktan sonra yukarıda bahsettiğim, arkamdaki görsellerde geçen hayat hikayesini kısaca anlattığı Arapça şiiri kaleme almıştır. Şiirin son kısmının tercümesi şöyledir:

“Eğer yurduma hizmetim olduysa Allah’a hamdolsun, herhalde Allah Ğafurdur.

Bundan sonra da ömrümün günü varsa, ihsan sayılacak amellere tevfikini ve feyizli olacak hisselerden tahsisini temenni ve niyaz ederim.

Allah’ım salat ve selamın Habibin Muhammed (sav) ve O’nun hidayet güneşi etrafında ışınlar olan al ve ashabı üzerine olsun.”

Selahaddin Kip Hocaefendi hakkında bugüne kadar çeşitli makaleler yazılmıştır.  Hocaefendinin hayatı ve özellikleri hakkında Hamit Yüksel bey’in, hem kendi yaptığı röportajlar, hem de yazılan diğer makaleler ve hocaefendinin kitapları incelenerek hazırladığı makalesinde önemli tespitler yer almaktadır. Bu makalede Selahaddin Kip hocaefendinin emeklilik sonrası dönemine ilişkin şöyle denilmektedir;

“Hayatının ikinci büyük evresi ise yurt dışı yıllarıdır. 1981 yılında Almanya’ya giderek Avrupa Milli Görüş Teşkilatı’nın Fetva Komisyonu’nda 10 yıl boyunca gurbetçilerimize rehberlik etmiştir. Fetva komisyonu üyeliği görevi Türkiye’ye döndükten sonra da uzun yıllar sürer. İhtilal sonrası Türkiye’de sular durulup siyasi yasaklar kalkınca 1987 yılı milletvekili seçimlerinde Refah Partisi’nden Kayseri milletvekili adayı olur. İkinci sıra milletvekili adayı olmasına ve hatırı sayılır bir oy almasına rağmen Refah Partisi’nin barajı geçememesi sebebiyle seçilemez. Bu, Kip Selahaddin Efendi’nin siyasal arenaya ilk ve son katılma girişimidir.” (Yüksel, 2014: 15-16).

“Selahaddin Efendi, önceki kuşak din âlimlerimizde göremediğimiz, görmek istediğimiz birçok konuya cevap vermiş olma özelliğini taşımaktadır. Zira hem yazmış hem konuşmuş hem de anavatan (Kafkasya) ile bağlantı kurmuştur. Bu arada ana dilini de işlevsel hale getirmiş, sınırlı çapta, ilmihal düzeyinde de olsa dinî konuları şifahi olarak kasetlere de okumuştur. Bunları yazıya dökmek için Kiril alfabesini bilmediğine de hayıflanırdı.” (Erdal Özden, XX. Yüzyılda Uzunyayla’da Yaşayan Çerkes Din Âlimleri, 2018, 173). “Kur’an-ı Kerim’in Kaberdey diyalektindeki mealini inceleyebilmek için altmışlı yaşlarda Kiril alfabesini öğrenir ve konuşa geldiği Çerkescenin vücut bulmuş haliyle okumanın tadına varır.” (Hamit Yüksel, Çerkes Din Adamı ve Bir Yazar Olarak Kip Selahaddin Efendi, 2014: 17).

“Kurjı Kemal Efendi ile birlikte anavatana giderek oradaki soydaşlarına kendi anadiliyle hitap etme ve hizmet verme bahtiyarlığına da ermiştir. Bu hizmeti her iki hoca efendi de hayatlarının en duygulu ve en anlamlı anıları olarak yâd ederlerdi.

Selahaddin Efendi’nin bir diğer özelliği de; Kafkas derneklerinde, Çerkes STK’larında her zaman boy göstermiş, bu konudaki taleplere ziyadesiyle karşılık vermiş, üşengeçlik göstermemiş olmasıdır. Thamade olma işlevini her toplumsal faaliyette hakkıyla ifa etmiştir. Sosyaldir, aktiftir. Bir din âlimi olarak yüklendiği misyonunu ifa ederken din-gelenek çatışmasına mahal vermemiş, her zaman, kuşatıcı ve hoşgörülü olmuş, ayrıştırıcı olmamış, uç yorumlara pirim vermemiş ve topluma pozitif katkı sunmuştur. Bundan dolayı da ayrı bir saygınlık kazanmıştır. Dinin özünden, nass’lardan da asla taviz vermemiştir. Dolayısıyla Çerkes din âlimi olarak toplumumuza örneklik teşkil etmiştir.” (Yüksel, 174)

Hamit Yüksel beyin makalesinin tamamı internet ortamında mevcuttur.

Selahaddin Kip Hocaefendi, çağrıldığı her platforma katılım sağlamaya gayret göstermiş, irşad faaliyetlerine hiç ara vermeden sürekli koşturmuştur. Kafkas Vakfı’nda vermiş olduğu düzenli sohbetler uzun yıllar sürmüştü. Yalnızca kafkas kökenli dernekler değil, diğer sivil toplum kuruluşları da pek çok programlarında Selahaddin Kip Hocaefendi’yi misafir etmişlerdir. 28 Şubat döneminde dindarlara yapılan baskıların arttığı dönemlerde, Bosna ve Çeçenistan savaşları dönemlerinde yapılan organizasyonlarda duaları hep Selahaddin Kip Hocaefendi’nin yaptırması istenirdi.

Kendisini sık sık ziyaret eden, Arapça, akaid ve Usul-ü fıkıh dersleri alan, hizmetinde bulunan yeğeni olarak sürekli ilimle meşgul olduğuna şahitlik ettim. Ya okurdu, ya yazardı, ya da talebe okuturdu. Fıkıh konusundaki derin bilgisi sebebiyle fetva sormak isteyenler tarafından gece gündüz aranır, evindeki telefon hiç susmazdı. Hiç bıkmak bilmez, her soruyu teferruatlı olarak cevaplar, soranı tatmin etmeden telefonu kapatmazdı. Hemen her gün öğle ve ikindi namazlarını müteakip Hacı Seniye Katartaş Camii’nde Arapça, Fıkıh, Usul-ü Fıkıh dersleri verirdi.

3. ŞAHSİYETİ VE ÖZELLİKLERİ: “Ümmet ve Millet Dengesi”

Kıymetli Dinleyenler, Selahaddin Kip Hoca’yı farklı kılan en belirgin özellik, onun “kuşatıcılığı” idi.

• İlmî Duruşu: O, klasik bir din âlimi ciddiyetine sahipti; nasslardan (dini hükümlerden) asla taviz vermezdi. Ancak bunu yaparken ayrıştırıcı değil, birleştirici bir dil kullanırdı. Din ve gelenek çatışmasına mahal vermeden, yaşadığı çağın dilini yakalayabilmişti.
• Çerkes Kimliği: Kendi köklerine, anavatanı Kafkasya’ya derin bir muhabbet beslerdi. Kafkas derneklerinde ve STK’larda her zaman aktif görev aldı, “Thamade” (büyüğümüz/önder) olma vasfını hakkıyla yerine getirdi. Kur’an-ı Kerim’in Kabardey diyalektindeki mealini okuyabilmek için 60’lı yaşlarında Kiril alfabesini öğrenecek kadar azimliydi. Anavatanı ziyaret edip orada kendi dilinde halka hitap etmesi, hayatının en duygulu anlarındandı. Orada vermiş olduğu vaazdan kısa bir kesiti sizlere bu konuşmanın sonunda sunmak isterim.
• Dua ve İrşad Üslubu: Onu tanıyanların hafızasında en canlı kalan hatıra, şüphesiz ki yaptığı dualardır. Duaları sadece bir bölgeyi değil, tüm İslam coğrafyasını; güneyden kuzeye, doğudan batıya tüm ümmeti kuşatırdı. Samimi, içten ve “amin” nidalarıyla yankılanan bu dualarda, din ve iman düşmanlarına karşı net bir duruş sergilerdi.

Erdal Özden bey, yazmış olduğu makalede Selahaddin Kip Hocaefendi hakkında şöyle diyordu;

“Kip Selahaddin Efendi radyo ve televizyon programları yoluyla kitlelere, doğrudan hitap yoluyla camilerde cemaate yaptığı sözlü irşatları yanında, hayli yazılı eser de bırakmıştır.

Selahaddin Efendi, -tıpkı sosyal fonksiyonerliği ve âlimliği gibi- eserlerinde hem klasik hem modern eser geleneğinin; hem muhteva hem de anlatım tarzı açısından her ikisinin buluştuğu ve harmanlandığı, kendine has bir üsluba sahiptir.” (Özden, 2018: 175).

Yine yazar Kasım Okut, Hocaefendinin vefatı üzerine yazdığı makalesinde özelliklerini şu şekilde dile getirmekteydi: “Merhum Selahattin Kip Hoca Efendi’nin üstün zekâsını, ilim ve hikmetteki üstün derecesini anlatmaktan acizim. 70 yıllık hayatım içerisinde tanıdığım en mümtaz şahsiyetlerden biridir. Onun nezaketi, edep ve hayâsı, İslam davasına olan azmi müstesna idi. Ne acıdır ki Onun ilminden gereği gibi faydalanamadık. Merkezî vaaz sistemi yüzünden nice değerli hoca efendiler vaaz kürsülerinden mahrum edildiler…” (Okut, 2013).

4. ESERLERİ VE ÇALIŞMALARI

Selahaddin Kip, “söz uçar yazı kalır” düsturunca ardında hem yazılı hem de sözlü kıymetli bir miras bırakmıştır. Yapılan araştırmalarda ve biyografik kaynaklarda öne çıkan eserleri şunlardır:

1. Tercümeleri:
   • İmam Maverdi’nin “Edebü’d-Dünya ve’d-Dîn” (Din ve Dünya Edebi) adlı eserini ve İbn Hazm’ın *”Nefislerin Tedavisi”*ni Türkçeye kazandırmıştır. Bu tercümeler, onun klasik Arapça’ya vukufiyetinin en net göstergesidir.
2. Telif Eserleri:
   • “Hucurat Suresi Etrafında İnsan ve Terbiyesi”, “Fatiha-i Şeriften Talimat”, “İman ve İnkâr”, “Tekâsür Suresi’nin Düşündürdükleri” ve “Asr Suresi’nden Tavsiyeler” gibi eserleriyle Kur’an mesajını güncel meselelerle harmanlayarak anlatmıştır.
   • Selahaddin Kip Hocaefendi aynı zamanda onlarca arapça şiir yazmıştır. Fakat bu şiirleri bugüne kadar herhangi bir yerde yayınlanmamıştır. İnşallah yakın zamanda şiirlerin yayınlanması konusunda bir çalışma yapacağız.
3. Sözlü Mirası:
   • Onlarca vaaz kaseti, radyo programları (Şafak Radyo, Furkan Radyo, Birlik FM) ve televizyon sohbetleriyle geniş kitlelere ulaşmıştır.
   • Kayseri’de evine yakın olan Hacı Seniye Katartaş Camii’nde yapmış olduğu vaazları dinlemek için kalabalık cemaat erkenden camiye gelirdi. Vaaz vermesi yasaklanana kadar mahalleli hocaefendinin vaazlarından oldukça istifade etmekteydi.
   • Yetiştirdiği yüzlerce talebesi ise bugün ilimle meşgul olmaya devam etmektedir.

5. KAPANIŞ

Hocaefendi, 2013 yılında bir Kurban Bayramı sabahı, tıpkı hacda vefat eden babası gibi mübarek bir günde Rahmet-i Rahman’a kavuştu.

Özetle Selahaddin Kip; medrese geleneğinden gelip modern dünyaya söz söyleyebilen, bir ayağı Kayseri’de diğer ayağı Kafkasya’da, gönlü ise tüm İslam coğrafyasında olan bir ilim çınarıydı. Onun bize bıraktığı en büyük miras; ilimle ameli, gelenekle geleceği ve milliyetle ümmet bilincini çatıştırmadan bir arada yaşatabilme örnekliğidir.

Kendisini rahmet ve minnetle anıyorum. Mevlam şefaatine nail eylesin. Ruhu şâd, mekanı cennet, makamı âli olsun inşallah…